Thung lũng Sinh Tồn: “Lòng chảo xanh” trong lòng Phong Nha – Kẻ Bàng

Thung lũng Sinh Tồn – Hang Thủy Cung nằm ở đâu?

Thung lũng Sinh Tồn cách động Phong Nha khoảng 15 km về hướng Tây Nam, và cách suối Nước Moọc khoảng 4 km về phía Đông. Trong khu vực thung lũng có hang E (còn gọi là Hang Thủy Cung) và hang Tối (còn gọi là Hang Nước Lặn). Giữa hai hang là suối Trẹ chảy qua, dài gần 2 km.

Thung lũng Sinh Tồn có thể hình dung như một “lòng chảo xanh", được bao bọc bởi những bức tường đá vôi sừng sững—nơi hội tụ nguồn nước từ các dòng suối ngầm và bề mặt, rồi đổ về hệ thống hang động phía dưới.

Khảo sát thung lũng Sinh Tồn - hang Thủy Cung. Ảnh: Tư liệu

Thiên nhiên được “gói” trong Thung lũng Sinh Tồn

Thung lũng Sinh Tồn không chỉ là một địa danh, mà giống như một “trung tâm bảo tồn thu nhỏ”— nổi bật cả giá trị địa chất lẫn giá trị sinh học. Với diện tích khoảng 2.000 ha, thung lũng mang cấu trúc địa hình lòng chảo độc đáo, đóng vai trò như bồn thu nước lớn cho khối núi đá vôi, đồng thời là nơi hội tụ 05 hệ tầng địa chất cổ xưa—những “dấu vân tay” của các giai đoạn phát triển quan trọng trong lịch sử Trái Đất.

Sự kết nối tinh tế của suối Trẹ chảy xuyên suốt giữa hang E (Thủy Cung) và hang Tối ( Nước Lặn)  không chỉ tạo nên cảnh quan thơ mộng với những hồ nước trong xanh, mà còn gợi mở câu chuyện kỳ công của quá trình karst hóa—đặc biệt ở tầng hang thứ 3—diễn ra bền bỉ qua hàng triệu năm.

Giá trị tài nguyên nơi đây còn hiện rõ qua sự trù phú của môi trường sống tự nhiên thiết yếu dành cho các loài nguy cấp. Thung lũng nuôi dưỡng hệ thực vật đa tầng rậm rạp với 142 loài, từ những cây gỗ lớn có bạnh vè kỳ vĩ như Sấu, Trường, đến các loài dược liệu quý trong Sách Đỏ như Giảo cổ lam, Hoàng đằng. Đặc biệt, đây là không gian cư trú của các loài linh trưởng quý hiếm như Voọc gáy trắng (Voọc Hà Tĩnh), Chà vá chân nâu, cùng những loài đặc hữu như Thạch sùng Phong Nha – Kẻ Bàng—tạo nên một mạng lưới sinh thái rất nhạy cảm, cần được bảo vệ nghiêm ngặt trước các tác động từ con người.

Nói cách khác, cảm nhận về Thung lũng Sinh Tồn là cảm nhận về một di sản sống: nơi mỗi dòng suối ngầm, mỗi vách đá dựng đứng đều đang âm thầm làm công việc của mình—duy trì sự đa dạng sinh học cho cả hệ karst rộng lớn.

Thung lũng Sinh Tồn có thể ví như một “trái tim xanh” ẩn sâu trong lòng di sản—nơi những “mạch máu” là các dòng suối ngầm không ngừng tuôn chảy để nuôi dưỡng nhịp đập sự sống của toàn bộ hệ sinh thái xung quanh.

Thời tiết và thủy văn: nhịp thở của “lòng chảo”

Thung lũng Sinh Tồn mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng, với biến động nhiệt và hệ thủy văn phức tạp.

Theo số liệu quan trắc, nhiệt độ bình quân năm dao động khoảng 23–25°C. Khu vực trải qua hai mùa rõ rệt:

• Mùa nóng (tháng 4–10): nhiệt độ trung bình trên 25°C, đỉnh điểm có thể tới 41,6°C do tác động gió Tây Nam khô nóng.
• Mùa lạnh (tháng 11–3 năm sau): nhiệt độ trung bình khoảng 20°C, thấp nhất có thể xuống 5,5°C.

Độ ẩm thường cao (73–90%). Lượng mưa trung bình năm lớn (2.000–2.500 mm), tập trung khoảng 88% vào mùa mưa (tháng 5–12), mạnh nhất ở các tháng 9–11. Đây cũng là thời điểm thung lũng thường chịu tác động của bão, gây gãy đổ cây và sạt lở ở nơi nền địa chất kém ổn định.

Và nếu bạn là người khám phá, sẽ thấy một “điểm thú vị” rất riêng: thung lũng tạo cảm giác ấm hơn vào mùa đông, mát hơn vào mùa hè—một dạng vi khí hậu đáng chú ý trong địa hình lòng chảo, được che chắn bởi núi đá vôi và điều tiết bởi nước.

Về thủy văn, thung lũng đóng vai trò như một bồn thu nước khổng lồ cho khối núi đá vôi xung quanh. Dòng chảy ở đây đan xen giữa nước bề mặt và nước ngầm xuyên qua hang động. Tâm điểm là suối Trẹ (gần 2 km), chảy từ hang E (Thủy Cung) về hang Tối (Nước Lặn). Nguồn nước xuất lộ tại cửa hang E được cho là liên quan đến hệ thống nước ngầm trong khu vực Sơn Đoòng; sau khi chảy qua thung lũng, dòng nước lặn vào hang Tối và nhập lưu sông Chày.

• Mùa lũ (tháng 9–11): nước dâng nhanh, có thể gây lũ cục bộ nhưng cũng rút nhanh nhờ hệ thống hang thoát nước.
• Mùa kiệt (tháng 2–7): lượng nước chỉ khoảng 20–24% tổng lượng năm.

Thung lũng Sinh Tồn vì thế giống như một chiếc phễu khổng lồ của tự nhiên: hứng mưa nhiệt đới xối xả, rồi luân chuyển dòng nước qua những “mạch máu” ngầm bí ẩn trong lòng đá để duy trì sự sống cho toàn bộ hệ sinh thái di sản.

Lịch sử địa chất: cuốn biên niên sử bằng đá

Thung lũng Sinh Tồn giống như một “cuốn biên niên sử bằng đá”—nơi mỗi lớp địa tầng chồng lên nhau là một trang ghi chép biến động của Trái Đất, từ kỷ Devon (khoảng 419 triệu năm trước) đến kỷ Phấn trắng (khoảng 66 triệu năm trước).

Khu vực này nằm trên 05 hệ tầng địa chất gồm: Động Thờ, Cát Đằng, La Khê, Bắc Sơn và Mụ Giạ. Đáng chú ý nhất là hệ tầng Bắc Sơn với các loại đá vôi khối, đá vôi silic, bề dày 600–1.000 m. Trong khi đó, hệ tầng Mụ Giạ lại mang sắc thái khác với các trầm tích nâu đỏ như cuội – sạn kết và cát kết hạt thô. Sự đan xen giữa đá trầm tích lục nguyên silic và đá carbonat tạo nên nền tảng địa chất phức tạp—đúng kiểu “đất diễn” của karst.

Hình thể thung lũng là một lòng chảo rộng, tương đối bằng phẳng (khoảng 2.000 ha), bao quanh bởi núi đá vôi dốc đứng. Độ cao dao động 10–400 m, là nơi giao thoa giữa núi đá vôi, núi đất và các vùng bồi tụ cát sỏi dọc hai bên suối.

Giá trị địa chất còn thể hiện qua hệ thống hang động ngầm liên kết chặt chẽ. Hang Tối (Nước Lặn) và hang E (Thủy Cung) được xác định thuộc tầng hang thứ 3 trong 6 tầng phát triển hang động của khu vực. Bề mặt thung lũng cũng lưu giữ dấu tích phong hóa như đá vôi sót dạng khối tảng, cùng các lớp trầm tích bở rời, cát mịn—kết quả vận chuyển của dòng chảy ngầm và suối bề mặt qua hàng triệu năm.

Nói ngắn gọn: những tầng đá cổ xưa từng bị đứt gãy, xói mòn để tạo nên một lòng chảo xanh—và dưới lớp xanh ấy là hệ “mạch máu” ngầm đang âm thầm chảy xuyên qua dãy núi đá vôi sừng sững.

Cửa hang Thủy Cung. Ảnh: Tư liệu

Đa dạng sinh học: “môi trường sống thiết yếu” của di sản

Thung lũng Sinh Tồn là khu vực có giá trị đa dạng sinh học đặc biệt quan trọng trong Di sản Thiên nhiên Thế giới Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng. Đây là nơi đáp ứng tiêu chí về tiến trình sinh thái và môi trường sống tự nhiên thiết yếu phục vụ bảo tồn đa dạng sinh học.

• Thực vật: ghi nhận 142 loài thuộc 63 họ, chủ yếu là rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm trên núi đất và núi đá vôi, phân hóa thành ba tầng rõ rệt (tầng cây gỗ, tầng dưới tán, tầng thảo–quyết). Nhiều loài thuộc nhóm quý hiếm như Cốt toái bổ, Giảo cổ lam, Hoàng đằng (Sách Đỏ Việt Nam) và Trường mật, Muồng chằn (Danh lục IUCN).
• Động vật: hiện diện các loài hoang dã quý hiếm, nổi bật là linh trưởng như Voọc gáy trắng (Voọc Hà Tĩnh), Chà vá chân nâu, Khỉ mặt đỏ. Ngoài ra còn có các loài đáng chú ý như Thạch sùng Phong Nha – Kẻ Bàng và Rắn lục sừng.
• Thủy sinh: hệ suối Trẹ – hang động là sinh cảnh quan trọng của 13 loài thủy sinh, tiêu biểu như Cá chình hoa (mức “sẽ nguy cấp”).

Bảo tồn ở đây không chỉ là “giữ cho có”, mà là giữ tính toàn vẹn của một hệ sinh thái karst—vốn cực nhạy cảm trước áp lực khai thác và phát triển du lịch.

Voọc Chà Vá Chân Nâu. Ảnh Ryan

Giá trị cảnh quan: bức tranh giao thoa giữa tĩnh và động

Thung lũng Sinh Tồn sở hữu cảnh quan hùng vĩ, là minh chứng điển hình cho vẻ đẹp độc đáo của Phong Nha – Kẻ Bàng. Cấu trúc vùng trũng khép kín (khoảng 2.000 ha) tạo nên một không gian “ôm trọn”—lòng thung lũng khá bằng phẳng, bốn phía là núi đá vôi cao, vách dốc đứng đổ thẳng xuống lòng chảo.

Sức hấp dẫn thẩm mỹ đến từ sự đan xen địa hình: núi đá vôi xám trắng, núi đất xanh mướt, bãi bồi trầm tích, và dải nước trong của suối Trẹ nối giữa hang E và hang Tối. Ở các điểm nhấn, cảnh quan hiện lên như những “khung hình” giữa núi rừng:

• Hồ sinh thái: hồ nước trong xanh khoảng 400 m², bao quanh bởi tảng đá lớn và cây sung cổ thụ tỏa bóng, tạo không gian thơ mộng.
• Hệ thống hang động: cửa hang E (Thủy Cung) với nền cát mịn và các khối đá vôi sót tảng lớn; cửa hang Tối (Nước Lặn) nằm sát vách núi dựng đứng—nơi dòng suối “mất hút” vào lòng đất, vừa kỳ bí vừa tráng lệ.
• Thảm rừng: những khu rừng giàu trên núi đất với cây Sấu, Trường có bạnh vè lớn, dáng phân cành thấp đẹp mắt—gợi tiềm năng cho du lịch sinh thái, trải nghiệm nhẹ nhàng (như không gian nhà trên cây nếu được quy hoạch phù hợp).

Tổng thể là sự giao thoa tuyệt vời giữa cái tĩnh của vách đá hàng triệu năm tuổi và cái động của dòng nước luôn tuôn chảy—nuôi dưỡng một hệ rừng nhiệt đới đa tầng rậm rạp.

Có thể ví Thung lũng Sinh Tồn như một “lòng chảo xanh” ẩn mình giữa những bức tường đá vôi sừng sững—nơi mỗi góc nhìn đều là sự phối màu khéo léo giữa xanh của rừng, xám của đá, và trong vắt của những dòng suối ngầm.

Phong Việt