Hát Bội – Hào quang một thời và nỗi trầm mặc giữa hôm nay

Từ mặt nước sông Trà đến ánh đèn Sài Gòn xưa

Hát Bội ra đời từ thời Trần – trong tiếng trống hội và mùi nhang trầm đất Việt, có khi giữa sân đình, có khi giữa tiếng vó ngựa trong cuộc dời đô và lập quốc. Đến thời Lê, rồi rực rỡ nhất dưới triều Nguyễn, Hát Bội bước lên hàng chính thống, trở thành quốc kịch, được trình diễn trong cung đình, nhưng cũng sống mạnh mẽ giữa dân gian – nơi đình làng, miếu hội.

Người ta nhắc đến Hát Bội là nhắc đến Đào Duy Từ – bậc mưu thần thời chúa Nguyễn, người vừa dùng “binh thư” ngoài chiến địa, vừa viết “văn chương” trên sân khấu dân tộc. Và phải kể đến Đào Tấn, vị quan lớn triều Nguyễn, suốt đời đau đáu với Tuồng, từng đứng ra lập ra nhà hát, đào tạo đào kép, chỉnh sửa tuồng tích, để nghệ thuật không trôi vào quên lãng giữa những sóng gió lịch sử.

Bình Định – quê hương của họ – từ đó được xem như cái nôi của Hát Bội, nơi mà từng làn điệu, từng bước bộ, từng nhát gươm vung lên đều đượm chất võ, chất văn, chất tâm linh sâu thẳm.

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Hát Bội đi vào lòng Nam Kỳ như một đốm lửa cháy rực. Ở Sài Gòn xưa, người ta từng chen chân nhau dưới bóng đèn dầu để xem một vở tuồng cổ, nơi mỗi lời thoại là một áng thơ, mỗi cái liếc mắt là một tuyên ngôn về đạo nghĩa và con người.

Một thế giới sân khấu tráng lệ trong biểu tượng

Nếu cải lương đi vào lòng người bằng tiếng lòng mềm mại, thì Hát Bội lại hằn sâu bằng chính cái ước lệ cao độ – nơi mà bàn gỗ là núi non, vạt lụa là dòng sông, một bước ngang là vượt trăm dặm, một cú xoay người là đổi cả cục diện triều đình.

Âm nhạc của Hát Bội không chiều chuộng tai nghe như tân nhạc, mà gõ thẳng vào tâm thức bằng trống chầu, đàn kìm, kèn thau, chiêng chập chỏa – như nhịp tim của một thời đại. Trống chiến vang lên là máu đổ, trống chầu là lệnh vua, trống cái là lòng dân.

Vũ đạo trong Hát Bội không phải để biểu diễn mà để chuyển hóa tâm trạng – nó là võ thuật điệu nghệ, được cách điệu thành động tác hình thể, mang tính thiêng. Diễn viên không chỉ diễn bằng lời, mà bằng mắt, tay, gót chân, cử chỉ – tất cả tạo thành ngôn ngữ biểu tượng.

Hóa trang – như những mặt nạ tâm linh – thể hiện bản chất nhân vật qua màu sắc và nét vẽ: mặt đỏ cho trung thần, trắng cho gian nịnh, xanh cho yêu quái, râu ria, mũ mão, áo bào... tất cả đều là đạo cụ của biểu tượng, không phải trang trí đơn thuần.

Từ ánh hào quang đến nỗi lặng im

Thế nhưng, khi bước vào kỷ nguyên của phim ảnh, cải lương, và gần đây là show truyền hình, YouTube, TikTok... Hát Bội dường như lui vào hậu trường lịch sử. Người ta vẫn trầm trồ khi thấy một vở tuồng, nhưng lại hiếm khi dành thời gian để hiểu. Ngôn ngữ cổ kính, nhịp diễn chậm rãi, tính cách ước lệ – những điều từng làm nên sự vĩ đại – giờ đây lại trở thành rào cản tiếp cận với khán giả trẻ.

Sài Gòn hôm nay, vẫn còn đó Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội, vẫn có những buổi biểu diễn ở Thảo Cầm Viên, Lăng Đức Tả quân Lê Văn Duyệt, vẫn có tiếng vỗ tay, nhưng cũng lắm lúc là sự thưa thớt, vắng vẻ.

Bình Định – vùng đất khai sinh Hát Bội – vẫn duy trì Nhà hát Tuồng Đào Tấn, nơi các thế hệ nghệ sĩ trẻ âm thầm luyện rèn. Các dự án cộng đồng như “Vẽ về Hát Bội” với nét cọ của họa sĩ trẻ đã thắp lại một phần ánh sáng cho nghệ thuật này trong tâm hồn người trẻ tuổi.

Di sản – liệu có sống được trong lòng hôm nay?

Hát Bội không chỉ là một loại hình sân khấu. Nó là tinh thần Việt Nam được viết bằng màu sắc, âm thanh, và biểu tượng. Là ánh mắt người xưa ngồi bên bàn rượu kể chuyện Trung – Hiếu – Nghĩa – Lễ, là bài học đạo đức sống động hơn bất cứ giáo trình nào.

Câu hỏi còn lại là: Chúng ta có còn đủ kiên nhẫn để hiểu một ngôn ngữ cổ, đủ yêu thương để cứu một nghệ thuật tưởng chừng đã ngủ quên? Và khi tiếng trống chầu ngân lên trong một sân đình cổ, liệu chúng ta có còn thấy mình trong đó – giữa bao gương mặt hóa trang rực rỡ, giữa vở tuồng chưa khép lại của dân tộc?

“Giữ một di sản không chỉ là bảo tồn sân khấu, mà là giữ lấy ký ức tập thể, là giữ hồn dân tộc trong từng lời xướng, từng dáng đi, từng tiếng trống vang lên trong đêm...”